شرایط گرفتن اجرت‌المثل ایام زوجیت برای زنان
اجرت‌المثل ایام زوجیت یکی از حقوق مالی مهم زنان در قانون مدنی و شرع است که در سال‌های اخیر توجه بیشتری به آن شده است. بسیاری از افراد این حق را با مهریه یا نفقه اشتباه می‌گیرند، در حالی که ماهیت و شرایط دریافت آن کاملاً متفاوت است. در این مقاله به بررسی صفر تا صد این موضوع می‌پردازیم.
تعریف اجرت‌المثل ایام زوجیت برای زنان
اجرت‌المثل ایام زوجیت به معنای دریافت دستمزد یا پاداش مالی در قبال کارهایی است که زن در خانه شوهر انجام داده است، در حالی که شرعاً و قانوناً وظیفه‌ای برای انجام آن‌ها نداشته است.
بر اساس قانون (تبصره الحاقی به ماده ۳۳۶ قانون مدنی)، وظایف قانونی زن در قبال همسر محدود به تمکین (عام و خاص) است. بنابراین، کارهایی مانند آشپزی، نظافت منزل، شست‌وشو و حتی شیر دادن به فرزندان، جزء وظایف قانونی و اجباری زن محسوب نمی‌شود. اگر زن این کارها را به دستور شوهر و با «عدم قصد تبرع» (یعنی قصد نداشته این کارها را رایگان و صلواتی انجام دهد) انجام داده باشد، مستحق دریافت دستمزد است که به آن اجرت‌المثل می‌گویند.
موارد مهمی که قبل، حین و بعد از آن باید بدانیم
برای مطالبه این حق مالی، آگاهی از برخی نکات در مراحل مختلف ضروری است:
الف) قبل از اقدام
-
اثبات دستور زوج: زن باید بتواند ثابت کند (یا در دادگاه محرز شود) که کارها را به درخواست و دستور همسرش انجام داده است. (البته رویه قضایی معمولاً اصل را بر این می‌گذارد که کارها به خواست شوهر بوده است).
-
عدم قصد تبرع: اگر زن در طول زندگی مشترک بارها اعلام کرده باشد که کارها را صرفاً برای رضای خدا یا از روی عشق و بدون چشم‌داشت مالی انجام داده است (قصد تبرع داشته)، اجرت‌المثل به او تعلق نمی‌گیرد. اصل بر این است که افراد کارهای خود را رایگان انجام نمی‌دهند، مگر خلاف آن ثابت شود.
-
عدم ارتباط با طلاق: مطالبه اجرت‌المثل منوط به طلاق نیست. زن می‌تواند حتی در زمان زندگی مشترک و در حالی که با همسرش در یک خانه زندگی می‌کند، این حق را مطالبه کند.
ب) حین دادرسی (در دادگاه)
-
ارجاع به کارشناس: قاضی برای تعیین مبلغ اجرت‌المثل، پرونده را به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع می‌دهد.
-
عوامل موثر در تعیین مبلغ: مبلغ ثابتی برای اجرت‌المثل وجود ندارد. کارشناس بر اساس عواملی مانند: مدت زمان زندگی مشترک، تعداد فرزندان، وضعیت تحصیلی و شغلی زن، شأن خانوادگی، داشتن یا نداشتن خدمتکار در منزل و عرف منطقه، مبلغ را محاسبه می‌کند.
ج) بعد از صدور حکم
-
امکان تقسیط: اگر شوهر توانایی پرداخت یک‌جای مبلغ را نداشته باشد، می‌تواند دادخواست «اعسار» بدهد. در صورت اثبات، دادگاه مبلغ را برای او قسط‌بندی می‌کند.
-
حق حبس و توقیف اموال: زن می‌تواند در صورت عدم پرداخت، اموال شوهر را توقیف کرده و یا از طریق اجرای احکام، حکم جلب او را دریافت کند.
هزینه‌ها درباره اجرت‌المثل ایام زوجیت
طرح دعوی برای گرفتن اجرت‌المثل نیازمند پرداخت هزینه‌های قانونی است که شامل موارد زیر می‌شود:
-
هزینه دادرسی: دعوای اجرت‌المثل یک دعوای مالی است. بنابراین، هزینه دادرسی بر اساس مبلغی که زن تقاضا می‌کند (یا مبلغی که کارشناس تعیین می‌کند) محاسبه می‌شود (معمولاً حدود ۳.۵ درصد مبلغ خواسته در مرحله بدوی).
-
هزینه کارشناسی: دستمزد کارشناس رسمی دادگستری برای ارزیابی و تعیین مبلغ اجرت‌المثل باید توسط خواهان (زن) پرداخت شود.
-
هزینه خدمات قضایی: شامل هزینه‌های ثبت‌نام در سامانه ثنا و ثبت دادخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی است.
-
حق‌الوکاله وکیل (اختیاری): در صورتی که زن بخواهد از وکیل دادگستری برای پیشبرد سریع‌تر و دقیق‌تر پرونده استفاده کند، باید هزینه قرارداد وکالت را نیز در نظر بگیرد.
بایدها و نبایدها راجع به اجرت‌المثل ایام زوجیت
بایدها:
-
باید در سامانه ثنا (سامانه ابلاغ الکترونیک قضایی) ثبت‌نام کنید.
-
باید در جلسات کارشناسی حضور فعال داشته باشید و تمام کارهایی که در منزل انجام داده‌اید (مثل پرستاری از همسر بیمار، خیاطی، کار در بیرون از منزل و آوردن درآمد به خانه) را به کارشناس توضیح دهید تا در مبلغ نهایی لحاظ شود.
-
باید در صورت نیاز، شاهدانی را به دادگاه معرفی کنید که تأیید کنند شما کارها را به دستور شوهر و نه به صورت کاملاً رایگان انجام داده‌اید.
نبایدها:
-
نباید اجرت‌المثل را با «نحله» اشتباه بگیرید. نحله بخششی است که در شرایط خاصِ طلاق (وقتی اجرت‌المثل ثابت نشود) توسط قاضی تعیین می‌شود.
-
نباید در اسناد رسمی یا عادی برگه‌ای را امضا کنید که در آن نوشته شده باشد «حق اجرت‌المثل خود را بخشیدم» یا «کارهای خانه را تبرعاً (رایگان) انجام داده‌ام»، زیرا در این صورت حق شما ساقط می‌شود.
-
نباید تصور کنید داشتن شغل بیرون از منزل مانع گرفتن اجرت‌المثل است؛ بلکه اگر ثابت شود زن کارهای خانه را نیز انجام داده، مستحق این حق است.
راهنمایی‌هایی برای انجام (مراحل قانونی مطالبه اجرت‌المثل)
برای ثبت دادخواست و گرفتن این حق، مراحل زیر را طی کنید:
-
ثبت‌نام در سامانه ثنا: اگر تاکنون ثبت‌نام نکرده‌اید، به صورت اینترنتی یا با مراجعه به دفاتر خدمات قضایی این کار را انجام دهید.
-
مراجعه به دفتر خدمات الکترونیک قضایی: با همراه داشتن مدارک شناسایی (کارت ملی و شناسنامه) و سند ازدواج (عقدنامه)، به یکی از این دفاتر مراجعه کنید.
-
ثبت دادخواست: از متصدی بخواهید دادخواست «مطالبه اجرت‌المثل ایام زوجیت» را برای شما ثبت و به دادگاه خانواده ارسال کند.
-
شرکت در جلسات دادگاه: پس از تعیین وقت رسیدگی (که پیامک آن برای شما ارسال می‌شود)، در دادگاه حاضر شوید.
-
پرداخت هزینه کارشناسی: پس از ارجاع پرونده به کارشناس، هزینه آن را در مهلت مقرر قانونی (معمولاً ۷ روز) واریز کنید تا کارشناسی انجام شود.
-
اعتراض به نظریه کارشناس: اگر مبلغ تعیین شده را ناعادلانه می‌دانید، می‌توانید در مهلت قانونی به نظریه کارشناس اعتراض کنید تا هیئت کارشناسی (سه نفره) موضوع را بررسی کنند.
سوالات متداول با پاسخ کامل درباره اجرت‌المثل ایام زوجیت
۱. آیا زن در صورت درخواست طلاق از طرف خودش، می‌تواند اجرت‌المثل بگیرد؟ پاسخ: بله. در قوانین جدید، مطالبه اجرت‌المثل یک حق مالی مستقل است و ارتباطی به این ندارد که چه کسی درخواست طلاق داده است یا حتی ارتباطی به وقوع طلاق ندارد. زن هر زمان که بخواهد می‌تواند این حق را مطالبه کند.
۲. اگر زن در خانه همسر از خدمتکار استفاده کرده باشد، باز هم اجرت‌المثل به او تعلق می‌گیرد؟ پاسخ: حضور خدمتکار مستقیماً باعث رد شدن دادخواست اجرت‌المثل نمی‌شود، اما قطعاً در مبلغ آن تأثیر بسیار زیادی دارد. کارشناس بررسی می‌کند که زن دقیقاً چه کارهایی را خودش انجام داده است و مبلغ را صرفاً بر اساس کارهای شخصی زن محاسبه می‌کند.
۳. آیا بعد از فوت شوهر می‌توان اجرت‌المثل ایام زوجیت را مطالبه کرد؟ پاسخ: بله. اجرت‌المثل مانند مهریه یک دین (بدهی) بر گردن شوهر است. در صورت فوت شوهر، زن می‌تواند دادخواست مطالبه اجرت‌المثل را به طرفیت وراث شوهر مطرح کند تا این مبلغ از ماترک (اموال به جا مانده از متوفی) پیش از تقسیم ارث پرداخت شود.
۴. آیا کار کردن زن در بیرون از منزل تاثیری در اجرت‌المثل دارد؟ پاسخ: بله. اگر زن شاغل باشد، ممکن است کارشناس استدلال کند که زمان کمتری را نسبت به یک زن خانه‌دار صرف امور منزل کرده است که این امر می‌تواند مبلغ اجرت‌المثل را کاهش دهد. اما از طرفی، اگر زن درآمد خود را در خانه خرج کرده باشد، می‌تواند تحت عنوان دیگری (مطالبه وجه یا استرداد دارایی) آن را پیگیری کند.
۵. فرق اجرت‌المثل و نحله چیست؟ پاسخ: اجرت‌المثل دستمزد کارهای انجام شده است و نیازی به وقوع طلاق ندارد. اما «نحله» (بخشش) پولی است که در زمان طلاق (اگر طلاق به درخواست مرد باشد و زن مقصر نباشد) و تنها در شرایطی که زن نتواند شرایط اجرت‌المثل را ثابت کند، توسط دادگاه با توجه به وسع مالی مرد تعیین می‌شود. به یک زن هرگز هم اجرت‌المثل و هم نحله با هم تعلق نمی‌گیرد (یا این، یا آن).
